Atatürk’ün son Meclis nutkunda spor kanunu

1 Kasım 1938’de Celal Bayar’ın Atatürk adına okuduğu Meclis açış nutkunda, Beden Terbiyesi Kanunu’nun uygulanması da yer aldı. Özgün tutanak ve kanun metni, sporun tesis ve uzmanla birlikte nasıl ele alındığını gösteriyor. Gazi’deki öğretmen yetiştirme kaydı ise bu döneme eğitim tarafından eşlik ediyor.
1 Kasım 1938’de Meclis kürsüsünde Başbakan Celal Bayar vardı. Tutanakta, Atatürk’ten aldığı emir üzerine Cumhurbaşkanı’nın o yıla ait nutkunu okuyacağını bildiriyor. Nutkun ilerleyen bölümünde, Beden Terbiyesi Kanunu’nun uygulanmasına geçilmesinden duyulan memnuniyet kaydediliyor. Spor düzenlemesi, böylece Atatürk’ün son Meclis açış nutkunda açıkça yer buluyor.
Bu bölümde Türk gençliğinin kültür alanında olduğu gibi sporda da hedeflerine ulaştırılması söz konusu ediliyor. Birkaç ay önce kabul edilmiş kanun, gençliğe ilişkin bu değerlendirmeyle birlikte anılıyor. Başbakanın kürsüden okuduğu metin ile kanunun Resmi Gazete’deki maddeleri, spor politikasının iki ayrı kaydını oluşturuyor.
1938 tarihli Beden Terbiyesi Kanunu’nun 21. maddesinde jimnastik salonu, spor alanı ve yüzme havuzu aynı cümlede sıralanıyor. Hemen ardından beden terbiyesi öğretmeni veya antrenör tutma yükümlülüğü geliyor. Dönemin metninde tesis ile o tesiste çalışacak uzman yan yana duruyor.
29 Haziran 1938’de kabul edilen 3530 sayılı Kanun, 16 Temmuz’da Resmi Gazete’de yayımlandı. Yirmi birinci madde, memur ve işçi sayısı beş yüzden fazla olan müesseseleri, fabrikaları, ticaret evlerini ve diğer kurumları kapsıyordu. Amaç, bu kuruluşların kendi çalışanlarına beden terbiyesi yaptırmasıydı.
Yükümlülüğün işlemesi için bir karar zinciri tanımlanmıştı. Genel Direktörlüğün teklifini, istişare heyetinin kararı ve İcra Vekilleri Heyetinin vereceği karar izliyordu. Metin, tesis yapımıyla uzman istihdamını bu sürece bağlıyordu. Böylece spor alanı, işyerinin çalışanları için sağlayacağı imkanlar arasında düzenleniyordu.
Kanunun kulüpler ve gruplarla ilgili bölümünde başka bir ölçek görülüyor. On üçüncü madde, gençlerin beden terbiyesi ve sporunu kulüpler ve gruplar üzerinden örgütlüyor. Mektep ve kışla dışındaki yerleşmeler için belirlenen nüfus eşikleri, kulüp ile spor grubu ayrımına temel oluşturuyor. Spor yönetimi yalnızca büyük bir tesise değil, yerleşmenin büyüklüğüne de bakıyordu.
On dördüncü maddede Halkevlerinin kapalı ve açık salonlarda yapabileceği çalışmalar sıralanıyor. Jimnastik, eskrim, güreş, yürüyüş ve salon oyunları, ortaklaşa hazırlanacak programın içinde yer alıyordu. Yirmi ikinci maddede ise okullar, kışlalar ve cezaevlerindeki beden terbiyesi işleri ilgili bakanlıkların görev alanlarıyla birlikte tanımlanıyordu. Kanunun sayfalarında farklı yaşama ve çalışma alanları için ayrı sorumlular vardı.
Bu yapının arkasında kulüplerin daha önceki örgütlenmesi bulunuyordu. Spor Hizmetleri Genel Müdürlüğünün tarihçesi, 1922’de Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı’nı kuran kulüpleri, 1936’daki Türk Spor Kurumu’nu ve 1938’deki yasal düzenlemeyi birbirini izleyen yönetim aşamaları olarak kaydediyor. Sporun kamusal yönetimi, bu süreçte farklı kurumsal biçimler aldı.
Öğretmen yetiştirme alanında ise Ankara’daki Gazi Orta Muallim Mektebi’nin ayrı bir kaydı var. Gazi Üniversitesi tarihçesine göre spor salonu ve sahanın tamamlanmasının ardından, 5 Temmuz 1932 tarihli kararla Beden Eğitimi Şubesi açılması kabul edildi. Şube, 1932–1933 öğretim yılında 22 öğrenciyle eğitime başladı. Erkek öğrenciler için düzenlenen ilk program üç yıl sürüyordu.
Burada da bina ile eğitim programı birlikte ilerliyordu. Salon ve saha, öğretmen yetiştirecek şubenin hazırlanmasında yer tutmuştu. Öğrencinin okuyacağı program, mezuniyetinden sonra yürüteceği beden eğitimi çalışmalarına uzanan ayrı bir eğitim alanı oluşturuyordu.
İzmir’de Alsancak Stadı’nın eski yapısını gösteren arşiv fotoğrafı, spor mekanının şehirdeki karşılığını görünür kılıyor. Tribün cephesi, palmiyeler, aydınlatma direkleri ve sokak aynı karede. Saha çevresindeki mimari, kentin gündelik dokusunun bir parçası olarak duruyor.
10 Kasım’da bu belgeleri birlikte okumak, Atatürk dönemindeki spor yapılanmasını öğretmen, program ve tesis üzerinden hatırlamaya imkan veriyor. Kanunun sıraladığı uzmanla üniversite tarihçesinin kaydettiği öğrenciler, aynı dönemin farklı çalışmalarına ait. Sporun sürekliliği için alan kadar o alanda görev yapacak insanın da yetişmesi gerekiyordu.
Diğer fotoğraflar
Kaynak: Son Yayın Editörü onaylı kaynak dosyası. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.
İnanç Bardakçıoğlu (IBausK) / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · Kadrajlandı · Fotoğraf kaynağı
Haber no · GI-ATK-15

