Atatürk’ün Geometri kitabında kelimeler nasıl anlatılıyor?

Atatürk’ün hazırladığı Geometri, 1937’de yazar adı belirtilmeden yayımlandı. İlk baskının sayfalarında boyut, açı ve üçgen gibi kavramlar, tanımların yanında gündelik örneklerle ve çizimlerle anlatılıyor. Kitap, Türkçenin bir dersin içinde nasıl işlendiğini ve öğretmenlere sunulan kılavuzun nasıl kurulduğunu somut olarak gösteriyor.
1937’de İstanbul Devlet Basımevi’nde basılan Geometri’nin kapağında yazar adı yok. Kitabın kimler için hazırlandığı ise küçük bir çerçevenin içinde belirtiliyor. Eser, geometri öğretenlere ve bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olmak üzere Kültür Bakanlığınca yayımlanmış. İçeride, bugün derslerde kullandığımız kelimeler tanımlarla ve çizimlerle birlikte karşımıza çıkıyor.
Atatürk’ün bu kitap üzerindeki çalışmasını, Türk Dil Kurumunda görev yapan Agop Dilaçar anlatıyor. Şükrü Haluk Akalın’ın Türk Dili dergisindeki yazısında da aktarılan tanıklığa göre hazırlık 1936 sonbaharında başladı. Dilaçar ile Süreyya Anderiman, Atatürk’ün isteğiyle Fransızca geometri kitapları almak üzere Beyoğlu’ndaki Haşet Kitabevi’ne gitti. Dilaçar, kitapların Atatürk ile birlikte incelendiğini ve çalışmanın genel tasarısının oluşturulduğunu belirtiyor. Atatürk kitabı 1936–1937 kışında Dolmabahçe Sarayı’nda hazırladı.
Bu hikayenin sayfalardaki karşılığı, yalnız eski kelimelerin yanına yeni karşılıklar yazılması değil. Kitap, kavramı tarif ediyor, ardından günlük hayattan bir örnek veya geometrik şekil getiriyor. Kelime, onu kullanacak kişinin önünde bir işlem ve düşünme aracı olarak duruyor.
Başlangıç tariflerinin yer aldığı 5. sayfada cisim, boyut, uzay, hacim, yüzey, çizgi ve nokta üzerinde duruluyor. Uzunluk, genişlik ve yükseklik açıklanırken minare ile kuyu örnekleri kullanılıyor. Bir rafta yan yana duran kitaplardan birinin çekilmesiyle kalan açıklık da hacmi anlatmak için seçilmiş. Soyut bir kavramı açıklarken okurun çevresinde görebileceği nesnelerden yararlanılıyor.
9. sayfaya gelindiğinde paralel çizgiler ile açı aynı sayfada yer alıyor. Kitap yaprağının karşılıklı kenarları paralel çizgilere örnek gösteriliyor. Açı tanımının ardından iki çizginin oluşturduğu açıklığı gösteren bir şekil geliyor. Bu çizgiler kenar, başladıkları nokta ise köşe olarak adlandırılıyor. Sonraki şekilde harflerle gösterilen açının nasıl okunacağı açıklanıyor.
Üçgenler bölümünün açıldığı 20. sayfa da aynı yolu izliyor. Önce üçgen tarif ediliyor. Ardından taban, tepe ve yükseklik ayrı maddeler halinde ele alınıyor. Çizimlerden birinde yükseklik, tabanın uzantısına indiriliyor. Böylece tanım yalnız tek bir üçgen görünüşüne bağlı kalmıyor. Okur, aynı kavramın farklı çizimlerde nasıl kullanıldığını da görebiliyor.
Bugünden bakınca tanıdık gelen kelimelerle farklılaşmış kullanımlar yan yana. İlk sayfalardaki boyut sözcüğünün yanında direget karşılığı da bulunuyor. Hacim, dönemin yazımıyla hacım olarak geçiyor. Üçgenler bölümündeki bazı adlandırmalar da bugünkü ders kitaplarıyla aynı değil. Bu özellikler, eseri kendi zamanı içinde okumayı gerektiriyor. Her kelimenin bugüne hiç değişmeden ulaştığını söylemek, sayfalardaki çeşitliliği görünmez kılar.
Son sayfada teorem ve varsayı da açıklanıyor. Teorem, bir dizi çıkarımın sonunda oluşan düşünce olarak ele alınıyor. Varsayı ise gerçekte var veya yok olmasına bakılmadan var sayılan bir düşünü olarak anlatılıyor. Şekillerin adlarıyla birlikte matematiksel düşünmenin kullandığı kavramlara da yer verilmesi, kılavuzun yalnız nesneleri adlandırmakla sınırlı kalmadığını gösteriyor.
Kitabı yalnız bugünkü bir terim listesine indirmek, bu öğretme düzenini de eksiltir. Bir kavramın adı, tarifi, örneği ve çizimi birlikte çalışıyor. Öğretmen için kılavuz olma amacı, kapaktaki açıklamadan iç sayfalardaki örneklere kadar izlenebiliyor. Atatürk’ün geometriye ilişkin ilgisi bu küçük eserde somut bir yazı çalışmasına dönüşüyor.
Geometri’nin tarihsel değeri, yazarının kimliği kadar bu sayfaların nasıl kurulduğunda da bulunuyor. 1937 baskısında bir rafın boşluğu, bir kitap yaprağının kenarları ve tahtada çizilebilecek bir üçgen, kavramları anlatmanın araçları. Kitabın kelimelerine yakından bakmak, Türkçenin bir dersin içinde nasıl işlendiğini de görmeyi sağlıyor.
Kaynak: Atatürk,Geometri1937özgünbasılı nüsha görüntüleri. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.
Fotoğrafçı bilinmiyor / Wikimedia Commons, kamu malı kaydı · Fotoğraf kaynağı
Haber no · GI-ATK-14
