GÜZEL İZMİR Dijital Dergi
GüncelArşivde ara
Ana sayfaya dön
İzmir’in Hafızası

Gül Esin’in seçiminden Çiğli’de adını taşıyan parka

26 Ekim 1933 tarihli TBMM tutanağında Köy Kanunu değişikliği; köy muhtarı ve ihtiyar meclisi üyelerinin kadın ve erkekler arasından seçilmesine ilişkin madde.

1933’te kadınların köy yönetimine seçilebilmesinin yolu açıldığında Demircidere’de adaylardan biri Gül Hanım’dı. Gül Esin’in muhtarlığa seçilişi dönem gazetelerine yansıdı. Çiğli’de adını taşıyan park ise bu yerel yönetim hikayesini bugün kamusal alanda hatırlatıyor. Seçim kayıtlarıyla sonraki yılların hatıraları, hikayenin farklı bölümlerini oluşturuyor.

6 Kasım 1933’te Demircidere’de yapılan muhtarlık seçiminde sekiz aday vardı. Aralarındaki tek kadın Gül Hanım’dı. Günver Güneş’in dönem gazetelerine dayanan araştırmasına göre, köy derneğinde 500’e yakın kişi oy kullandı ve Gül Hanım ittifakla muhtar seçildi. Bugün Gül Esin adıyla tanınan bu kadının seçimi, köy yönetiminde kadınların da söz sahibi olmasının erken örneklerinden biri oldu.

Adaylığın önünü açan değişiklik seçimden kısa süre önce yapılmıştı. Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı sırasında, 26 Ekim 1933’te kabul edilen 2329 sayılı kanunla Köy Kanunu’nun ilgili maddeleri değiştirildi. Köy muhtarı ve ihtiyar meclisi üyelerinin köylü kadın ve erkekler arasından seçilmesi düzenlendi. Böylece kadınlar yalnız oy veren topluluğa katılmakla kalmıyor, köyün yönetimine de aday olabiliyordu.

Demircidere’de bu hakkın kullanılması gazetelere de yansıdı. İzmir’de yayımlanan Anadolu ve Aydın’daki Ant gazetelerinin haberleri, Güneş’in çalışmasında dönem kupürleriyle birlikte yer alıyor. Ant’ın yayımladığı teşekkür telgrafında Gül Hanım, kadınlara ve hemşerilerine selam gönderiyor, adının altında muhtarlık görevini belirtiyordu. Seçilmiş bir kadının kendi imzasıyla duyurduğu bu görev, kanun değişikliğinin köy hayatındaki karşılığını gösteriyordu.

Seçimi yapan topluluk ile seçilen kişinin aldığı oy sayısını birbirine karıştırmamak gerekiyor. Araştırmada yaklaşık 500 kişinin katılımından söz ediliyor. Bu sayı, Gül Hanım’ın şahsen aldığı oyların dökümü olarak verilmiyor. Haberin merkezindeki bilgi, tek kadın adayın muhtarlığa seçilmiş olması ve bunun dönemin yerel basınında duyurulması.

Güneş, Gül Hanım’ın köyde sevilen ve saygı duyulan bir kişi olmasının yanı sıra okuryazarlığına da dikkat çekiyor. Bu özellik, seçimin ardından gelen sorumluluğun gündelik tarafını da düşündürüyor. Köyün yazışmaları, ihtiyaçların ilgili makamlara aktarılması ve komşular arasındaki iletişim, muhtarlığın yalnız seçim gününden ibaret olmadığını hatırlatıyor.

Gül Hanım’ın kendi değerlendirmesi de bu döneme ait bir kayıtta bulunuyor. Güneş’in aktardığı, 31 Ocak 1934 tarihli Anadolu gazetesinde yayımlanan mektubunda, kamusal alanda söz alabilmesini Gazi Mustafa Kemal’in kadınlara sağladığını düşündüğü hürriyetlerle ilişkilendiriyordu. Bu, Gül Hanım’ın kendi siyasi deneyimini nasıl anlattığını gösteren bir değerlendirme.

Gül Esin, Türkiye’nin ilk kadın muhtarı olarak kabul ediliyor. Bununla birlikte, dönemin basınında ilk seçilen kadın muhtarın kim olduğu konusunda bir tartışma da yaşanmıştı. Güneş’in aktardığına göre Menemen’den Kudret Hanım adına ileri sürülen iddiaya Aydın’dan yanıt verilmişti. Bu tartışma, kadınların yeni hakkı farklı yerleşimlerde kullanmaya başladığı günlerin bir parçasıydı.

Muhtarlık yıllarında yaptıklarına ilişkin bilgiler ise farklı bir kaynaktan geliyor. Güneş, dönemin gazetelerinde bu icraatlara ilişkin habere ulaşamadığını, anlatımları yakınlarıyla yapılan sözlü tarih çalışmalarından derlediğini belirtiyor. Bu anlatımlarda yol ve köprü işleri, köy odasının yapılması ve kız çocuklarının okula gönderilmesi için ailelerle görüşülmesi öne çıkıyor. Bunlar, seçimin çağdaş gazete kayıtlarından ayrı olarak, yakınlarının aktardığı hatıralar içinde değerlendiriliyor.

Gül Esin’in adı yıllar sonra Çiğli’de bir parka da verildi. Çiğli Belediyesi’nin 2020 faaliyet raporu, Gazi Mustafa Kemal Mahallesi’ndeki Gül Esin Parkı’nı kayda geçiriyor. Aynı raporda park açılışına ait fotoğraf da bulunuyor. Fotoğrafta görülen tabela, adını taşıyan kamusal alanı açıkça tanımlıyor.

Bu park, 1933 seçiminin fotoğrafı veya Gül Esin’in portresi değil. Bugün onun adının nasıl yaşatıldığını gösteren ayrı bir kayıt. Bir köyde kullanılan seçilme hakkı ile bir kentte korunan isim arasında, kadınların yerel yönetimdeki varlığını hatırlatan bir bağ kuruyor.

Gül Esin’in hikayesi, bir kanun maddesinin ardından gelen adaylıkla başlıyor. Sonraki kuşaklara kalan yalnız bir ilk olma unvanı değil. Kadınların köyün işlerini konuşan, karar alan ve sorumluluk üstlenen kişiler olarak seçilebildiğini gösteren somut bir seçim kaydı da var.

Kaynak: Günver Güneş, ÇTTAD2010. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.

TBMM Tutanak Dergisi, 26 Ekim 1933, Devre 4, Cilt 17, 76. Birleşim, s. 50. · Fotoğraf kaynağı

Haber no · GI-ATK-12

#Mustafa #Kemal #Atatürk #Gül #Esin #kadın #muhtar #kadınların #seçilme #hakkı #Çiğli