GÜZEL İZMİR Dijital Dergi
GüncelArşivde ara
Ana sayfaya dön
İzmir’in Hafızası

Çorak toprakta bir şehir denemesi: Atatürk Orman Çiftliği

Atatürk Orman Çiftliği’nin 1939 başlığıyla yayımlanan genel görünümü

Ankara’da 1925’te başlayan çiftlik, tarla, fabrika, konut ve dinlenme alanlarını aynı yerde buluşturdu. Atatürk’ün 1937 tarihli bağış yazısı, bu girişimi tesisleri ve üretim araçlarıyla birlikte Hazine’ye taşıdı. 10 Kasım’da Atatürk Orman Çiftliği’ne tarım, şehircilik ve kamusal kullanım ilişkisi üzerinden bakıyoruz.

11 Haziran 1937 tarihli bağış yazısında yalnızca araziler sıralanmıyor. Tesisler, hayvanlar ve demirbaşlar da çiftliklerle birlikte Hazine’ye bırakılıyor. Atatürk’ün Ankara’da başlattığı tarım denemesi, böylece üretimin araçlarıyla beraber kamusal bir işletmenin konusuna dönüşüyor.

Ankara’daki Gazi Orman Çiftliği 1925’te kurulmuştu. Başkentin çevresinde başlayan çalışma, toprağın iyileştirilmesini üretimle bir araya getiriyordu. Mustafa Kılınç’ın dönemin basınını incelediği araştırması, çiftliğin hedefleri arasında tarımsal üretim, şehri güzelleştirme, sosyal hizmet ve Ankara ekonomisine katkıyı birlikte ele alıyor. Çiftlik, kentin dışındaki bir tarladan daha geniş bir işleve sahipti.

Kılınç’ın çalışmasında çiftliğin ziraat, hayvancılık, endüstri ve ticaret kolları ayrı ayrı görülebiliyor. Meyve ve sebze yetiştiriciliği ile fidanlıkların yanında, süt ürünleri, değirmen, fırın ve tarım araçlarına ilişkin işler de yer alıyordu. Üretilenin işlenmesi, taşınması ve satılması aynı yapının parçalarıydı. Bu çeşitlilik, tarımsal denemenin yalnızca ekim ve hasatla sınırlı kalmadığını gösteriyor.

Çiftliğin mimarisi de bu üretim düzenine eşlik etti. Araştırma, Ernst Egli’nin çiftlikteki planlama ve yapı çalışmalarına yer veriyor. Bira fabrikası, konutlar, hamam ve okul gibi farklı ihtiyaçların aynı yerleşmede bulunması, çalışanların hayatıyla üretim mekanının birlikte düşünülmesini sağlıyordu. Fabrikanın yanında konutun, üretim alanının yanında kamusal kullanımların olması, çiftliğin şehircilik boyutunu görünür kılıyor.

Halkın çiftlikle ilişkisi alışverişin ötesine de uzanıyordu. Dönemin basınından aktarılan kayıtlar, dinlenme alanlarını ve çiftliğe düzenlenen ulaşımı anlatıyor. Kılınç, 29 Mart 1937 tarihli Ulus haberine dayanarak bir gün önce başlayan otobüs seferlerini kaydediyor. Şehirden çiftliğe ulaşabilmek, buradaki gezinti ve dinlenme imkanlarının kullanılabilmesi için de önemliydi.

Kamuran Ardıç’ın tarım tarihini ele alan çalışması, Atatürk’ün çiftliklerini Hazine’ye bağışladığını 11 Haziran 1937 tarihli yazıyla Başbakanlığa bildirdiğini aktarıyor. Ankara’daki Orman Çiftliği bu bağışın içindeydi. Ardıç, çiftliklerin idaresi için oluşturulan Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumunu da bu sürecin devamında inceliyor.

Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğünün yayımladığı bağış yazısında, tarımsal deneyimlerin yanında makine ve aletlerin kullanılması, onarılması, hayvan ırklarının araştırılması ve çevredeki köylerle çalışma da anlatılıyor. Metin, kurulan işletmelerin nasıl bir bilgi birikimi oluşturduğunu gösteriyor. Hazine’ye bırakılanlar arasında yalnızca toprağın değil, o toprakta çalışmayı mümkün kılan araçların da bulunması bu nedenle anlamlı.

Kuruluşun yönetimi daha sonra yasalarla yeniden düzenlendi. 1938’de Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu, 1950’de ise Atatürk Orman Çiftliği için ayrı yasal çerçeve oluşturuldu. Böylece özel kaynaklarla başlayan girişimin idaresi, kamu kurumları üzerinden devam etti.

TBMM’nin kanun kaydında 5659 sayılı düzenlemenin kabul tarihi 24 Mart 1950, Resmi Gazete’de yayımı ise 1 Nisan olarak yer alıyor. Kuruluşun adına ve yönetimine ilişkin bu aşama, 1925’teki başlangıçtan farklı bir tarih. Çiftliğin geçmişinde kuruluş, bağış ve kamu idaresi böylece ayrı belgelerle izlenebiliyor. Her aşama, aynı alanın sorumluluğunun ve işletilme biçiminin nasıl değiştiğini gösteriyor.

Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü arşivinde 1939 başlığıyla paylaşılan genel görünüm fotoğrafında, ağaç sıraları, açık üretim alanları ve yapılar aynı manzarada yer alıyor. Bu kare, çiftliğin üretimle peyzajı bir araya getiren ölçeğini görmeye imkan veriyor. 10 Kasım’da bu geçmişe bakmak, Atatürk’ün tarım ilgisini bir özdeyiş yerine işletme, mekan ve bağış belgesi üzerinden hatırlatıyor.

Kaynak: Mustafa Kılınç, Basında Atatürk Orman Çiftliği1925–1938. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.

Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü arşivi / Wikimedia Commons · Kadrajlandı · Fotoğraf kaynağı

Haber no · GI-ATK-11

#MustafaKemalAtatürk