GÜZEL İZMİR Dijital Dergi
GüncelArşivde ara
Ana sayfaya dön
İzmir’in Hafızası

Selassie’nin Atatürk’e protestosu Evening Star’ın ilk sayfasında

Evening Star gazetesinin 9 Nisan 1938 tarihli ilk sayfası.

9 Nisan 1938 tarihli Evening Star, Haile Selassie’nin Atatürk’e ve Yunanistan Kralı’na gönderdiği protestoyu ilk sayfasına taşıdı. İtalya’nın Etiyopya’yı fethinin tanınmasına yönelik itirazı aktaran haber, aynı dönemin resmi diplomatik yazışmalarıyla birlikte, tanıma meselesinin başkentler arasında nasıl tartışıldığını gösteren somut bir kayıt sunuyor.

Haile Selassie’nin Atatürk’e gönderdiği protesto, 9 Nisan 1938’de Washington’da yayımlanan Evening Star’ın ilk sayfasında yer aldı. Londra çıkışlı Associated Press haberi, sürgündeki Etiyopya imparatorunun Türkiye Cumhurbaşkanı ile Yunanistan Kralı II. George’a kişisel protestolar gönderdiğini bildiriyordu. Konu, İtalya’nın Etiyopya üzerindeki egemenliğinin tanınmasıydı. Gazete, Atatürk’ü uluslararası bir diplomatik itirazın muhatabı olarak okuruna aktardı.

“Selassie protesto ediyor” anlamındaki başlığın altında Türkiye ve Yunanistan’ın tanıma kararına yöneltilen eleştiri öne çıkarıldı. Haberde, Etiyopya Elçiliği’nin Selassie’nin Atatürk’e gönderdiği telgrafı yayımladığı, Yunanistan Kralı’na da benzer bir telgraf gönderildiğini açıkladığı belirtildi. Böylece haberin aktarım zinciri de görünüyordu. Londra’daki elçiliğin açıklaması, Associated Press aracılığıyla Washington’daki gazetenin sayfasına taşınmıştı.

İtirazın merkezindeki tanıma meselesi, diplomatik ilişkilerin nasıl yürütüleceğine kadar uzanıyordu. Amerikan diplomatik belgelerinde bulunan 23 Haziran 1936 tarihli bir telgraf, İtalya Kralı’nın unvanının güven mektuplarında nasıl kullanılacağını konu alıyordu. Washington’dan Etiyopya’daki Amerikan temsilcisine gönderilen belgede, Roma’daki Amerikan maslahatgüzarının bildirdikleri de aktarılmıştı. Buna göre yeni Türk, Avusturyalı, Mısırlı ve Haitili temsilcilerin sundukları mektuplar İtalya Kralı’na hitaben hazırlanmıştı; İtalyan tarafı ise bunların kral ve imparator adına kabul edildiğini bildirmişti.

Bu kayıt, yalnız bir hitap biçiminin bile egemenliğin tanınması tartışmasına nasıl bağlanabildiğini gösteriyor. Aynı Amerikan telgrafında, Washington’un yeni İtalyan büyükelçisinin atanmasını kabul etmesinin Etiyopya üzerindeki İtalyan egemenliğini tanımak anlamına gelmediği özellikle belirtiliyordu. Diplomatik temsilin sürdürülmesiyle toprak üzerindeki egemenlik iddiasının kabul edilmesi, belge içinde ayrı meseleler olarak ele alınıyordu. Evening Star’daki kısa protesto haberi de bu tartışmanın sonraki bir halkasıydı.

Nisan 1938’de mesele başka başkentlerde de gündemdeydi. Amerikan Dışişleri Bakan Yardımcısı Sumner Welles’in 18 Nisan tarihli görüşme notuna göre Çin Büyükelçisi, İngiltere’nin konuyu Milletler Cemiyeti Konseyi’nde ele alma girişimi karşısında Washington’un tutumunu sormuştu. Welles, Amerika Birleşik Devletleri’nin Cemiyet üyesi olmadığını hatırlattı. Ülkesinin kuvvet kullanılarak elde edilen toprakların tanınmaması yönündeki tutumuna işaret ederek, üye devletlerin kendi politikalarını belirlemesinden önce mevcut çizgiden ayrılmayı düşünmediklerini anlattı.

İki gün sonraki bir görüşme notunda bu kez Fransız Büyükelçisi aynı soruyu yöneltti. Welles, İngiltere ile İtalya arasındaki anlaşmanın barışçı müzakereyle sağlanmasını olumlu karşılamanın, anlaşmanın siyasi içeriğini onaylamak anlamına gelmediğini açıkladı. Etiyopya’nın fethinin tanınması konusunda Amerikan tutumunun değişmediğini söyledi. Böylece müzakere yöntemine verilen destek ile egemenlik iddiasına ilişkin karar arasındaki ayrım bir kez daha kayda geçti.

Bu belgeler yan yana okunduğunda Selassie’nin protestosu, yalnız iki devlet başkanına gönderilmiş bir mesaj olmaktan çıkıp dönemin tanıma tartışması içindeki yerine oturuyor. Evening Star, telgrafın gönderildiğini haberleştirirken Amerikan görüşme notları aynı meselenin diplomatik görüşmelerde nasıl tartışıldığını gösteriyor. Gazete haberi ile resmi yazışmalar farklı üretim kökenlerinden geliyor; biri basına yapılan açıklamayı, diğerleri devlet görevlilerinin kayda geçirdiği görüşmeleri aktarıyor.

Atatürk’ün adı bu Amerikan gazetesinde, vefatından yedi ay önce, Türkiye Cumhurbaşkanı sıfatıyla yer aldı. Küçük bir sütuna sığan haber, dönemin dış politikasının yalnız büyük anlaşmalarla değil, protesto telgrafları ve tanıma kararlarıyla da izlendiğini hatırlatıyor. Sayfa, bütün yabancı basının ortak görüşünü değil, belirli bir tarihte yayımlanmış somut bir diplomasi haberini günümüze taşıyor.

Kaynak: Library of Congress. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.

Library of Congress / Evening Star. · Fotoğraf kaynağı

Haber no · GI-ATK-07

#MustafaKemalAtatürk