Bir Atatürk fotoğrafının arka yüzü ne anlatıyor?

Atatürk fotoğraf arşivi, yalnız portrelerden oluşmaz. Bir fotoğraf, çekim anı, basında seçilme süreci ve arşivde kataloglanma biçimiyle birlikte belge olur. Bu haberin merkezindeki kare, Cemal Işıksel tarafından 14 Temmuz 1929'da Gazi Çiftliği'nde çekildi, Türk Tarih Kurumu arşivine girdi.
Fotoğrafın belge niteliği, ön yüzünde görülenlerden ibaret değildir. İdil Çetin'in Toplumsal Tarih Akademi'deki "Arşivden Bir Atatürk Fotoğrafı İnceleme Denemesi" incelemesi, bu durumu tek bir kare üzerinden gösterir. İncelemeye konu olan fotoğraf, Türk Tarih Kurumu arşivinde TTK_OFS_KHO_GHTD_EÖ_238_19_13 koduyla yer alır. Bağışçısı O. Fikret Sağlam'dır. Fotoğrafın arka yüzündeki not, çekeni "Foto M. Cemal" olarak imzalar. Çetin, bu imzanın, erken Cumhuriyet döneminin önde gelen foto muhabirlerinden Cemal Işıksel'e ait olduğunu yazar.
Çekim tarihi, arka yüzdeki notlardan öğrenilir: 14 Temmuz 1929. Yer, sonradan Atatürk Orman Çiftliği adını alacak Gazi Çiftliği'dir. Çetin'e göre, kare, Gazi Çiftliği'ndeki bir fotoğraf çekiminin en başına, Atatürk'ün çiftliğe geldiği ana aittir. Bu bilgi, görüntünün kendisinden değil, arka yüzdeki not ve aynı günkü çekim bağlamından gelir.
Aynı gün çekilen başka fotoğraflar, çiftlikteki zirai faaliyetleri duyurmak üzere basında yayımlandı. Çetin, Atatürk'ü makine başında çalışır ve hasatla ilgilenirken gösteren aynı günkü karelerin, yalnızca Işıksel'in çalıştığı Cumhuriyet'te değil, dönemin diğer gazetelerinde de yayımlandığını yazar. Örnek olarak, Hakimiyet-i Milliye 15 Temmuz 1929, Milliyet 15 Temmuz 1929 ve Cumhuriyet 16 Temmuz 1929 tarihli yayımları verir. Çetin’in incelemesine göre merkezdeki kare, zirai faaliyetleri gösteren ve dönemin süreli yayınlarında yayımlanan görüntüler arasında yer almadı.
Bu ayrım, fotoğrafın kamusal yaşam bilgisini taşır. Fotoğraf, yalnızca bir kişiyi göstermez. Erken Cumhuriyet'te, bir çiftlikteki tarım çalışmasının, fotoğrafla kamuya duyurulduğunu, basında seçilen karelerin bu duyuruya göre belirlendiğini ve seçilmeyen karelerin de arşivde kaldığını gösterir. Çetin’in Abdi İpekçi söyleşisinden aktardığı sözlerinde Işıksel, Atatürk’ü olayların içinde fotoğraflayan bir gazeteci olduğunu anlatır. Fotoğrafçının bu mesleki tanımı, görüntülerin haberle kurduğu ilişkiye de ışık tutar.
Arşiv aşaması, fotoğrafın ikinci hayatıdır. Çetin'e göre, Türk Tarih Kurumu, görselleri koleksiyonlarına kaydederken ilk başta ön yüzlerinden çıkarılan temalarına göre bir katalog sistemi geliştirdi. Bu karede, sol alt köşedeki "Yurt Gezi Ankara" ibaresi bu ilk sisteme aittir. Oysa yurt gezisi, Atatürk'ün Ankara ve İstanbul dışındaki şehirlere yaptığı ziyaretleri ifade etmekte kullanılır. Sonradan, fotoğrafların bağışçılarına göre gruplandırıldığı yeni bir kataloglama sistemine geçildi. Arka yüzdeki farklı kodlar, tükenmez kalemle yapılmış transkripsiyon, iki farklı damga ve muhtemelen bir yayın ya da sergideki yerini belirten etiket, fotoğrafın arşive girdikten sonra birkaç defa elden geçtiğini gösterir.
Çetin'in vardığı genel sonuç, bu kareyle sınırlı değildir. Arşivde, birçok Atatürk fotoğrafının, herhangi bir yer, tarih ve bağlam bilgisi olmadan, yalnızca "Mustafa Kemal Atatürk" ibaresiyle kaydedildiğini yazar. Birçok kurumda, arka yüzlerin dijitalleştirilmediğini, bu yüzden fotoğraflardan edinilebilecek bilgilerin yalnızca ön yüzlerinde görünenlere indirgendiğini belirtir. Bu nedenle, arşiv, yalnızca portrelerin toplamı değil, çekim, seçim ve kataloglama süreçlerinin de kaydıdır.
Kaynak: DergiPark. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.
İdil Çetin / Toplumsal Tarih Akademi, s. 143. · Fotoğraf kaynağı
Haber no · GI-ATK-05
