GÜZEL İZMİR Dijital Dergi
GüncelArşivde ara
Ana sayfaya dön
İzmir’in Hafızası

İzmir kortijolarında avlunun kurduğu hayat

Mavi Kortijo’nun avlusundan mavi kapı ve pencereli iki katlı yapıya bakış.

İzmir’in kortijoları, ortak bir avlunun çevresinde kurulan yaşamı anlatıyor. Akademik çalışmalar, bu konutları göç ve barınma ihtiyacıyla birlikte okuyor. Sefarad geçmişinden farklı sakinlere uzanan yapıların hikayesi, dayanışmanın yanında ortak yaşamın zorunluluklarını da kent hafızasının bir parçası olarak gösteriyor.

Bir evin planı, orada yaşayanların birbirleriyle ne kadar karşılaşacağını da belirler. İzmir’in kortijolarında bu karşılaşmanın merkezinde ortak avlu bulunuyor. Çevresine yerleşen odalar ve paylaşılan hizmet alanları, barınmayı tek bir hanenin duvarları içinde düşünmenin ötesine taşıyor. Aynı kapıdan girilen bir yapıda, birbirinden farklı hayatların gündelik ihtiyaçları yan yana geliyor.

Kortijoları yalnız romantik komşuluk hikayeleriyle anlatmak, onları ortaya çıkaran barınma ihtiyacını gözden kaçırabilir. Yaşar Üniversitesinde Ufuk Temür’ün 2022’de tamamladığı çalışma, Basmane örneklerini kolektif konut açısından inceliyor. Odaların ortak bir açık alan çevresinde örgütlenmesi, mutfak ve tuvalet gibi bölümlere avludan ulaşılması araştırmanın dikkat çektiği özellikler arasında. Birlikte yaşama, burada yalnız tercih değil, mekansal düzenin ve ihtiyacın da sonucu.

Bu yapıların geçmişini 1492’den doğrudan İzmir’e çizilen tek bir yol gibi okumamak gerekiyor. Gamze Çiğit’in Ege Üniversitesindeki 2023 tarihli tezi, İber Yarımadası’ndan Osmanlı topraklarına göç ile İzmir’in farklı toplulukları çektiği sonraki dönemi ayrı anlatıyor. Sefaradların yerleşimi ve kentteki konut biçimleri, zaman içinde gelişen ilişkiler içinde ele alınıyor. Böylece bir göç tarihi, bütün kortijoların inşa tarihi yerine geçmiyor.

Temür’ün araştırması da ilk kortijoların kesin inşa tarihinin bilinmediğini, günümüze ulaşan örneklerin çoğunun 19. yüzyıla ait olduğunu belirtiyor. Yaşayan bir konut geleneği ile bugün ayakta görülen belirli bir binanın yaşı aynı bilgi değil. Kortijoları okumak, bu farklı zaman katmanlarını birbirine karıştırmadan avluya, odalara ve ortak kullanım alanlarına bakmayı gerektiriyor.

İzmir Yahudi Kültür Mirası Projesinin tanıtımında da ortasında çeşme veya kuyu bulunan avlu ile çevresindeki odalar anlatılıyor. Projenin tanıtımı, aile evi olarak da anılan bu konutlarda avlu ile çevresindeki odaların düzenini tarif ediyor. Kapalı dış sınırla içeride paylaşılan alan arasındaki düzen, konutun yalnız cephesinden anlaşılamayacak bir hayat örgütlenmesine işaret ediyor.

Çiğit’in çalışması, bu yapılardaki sakinlerin zaman içinde değiştiğini de kaydediyor. Yahudi ailelerin ardından farklı toplulukların barınmasına hizmet eden kortijolarda, ortak yaşamı mümkün kılan mimari kurgu bir süre daha devam etmiş. Aynı yapı tipi, farklı göç deneyimlerinin içinde yeniden kullanılmış. Kentin hafızası bu yüzden yalnız ilk sakinlerin hikayesinden oluşmuyor; sonradan gelenlerin gündelik hayatı da o mekana ekleniyor.

Kortijoların İzmir’deki değeri, bir avlunun ne kadar güzel göründüğünden daha geniş. Bu yapılar, kentin barınma ihtiyacına verdiği cevapları, göçle değişen toplulukları ve ortak alanın gündelik hayattaki yerini birlikte düşündürüyor. Mimari hafıza, burada taş duvar kadar odalar arasındaki ilişkiyi de okumayı gerektiriyor.

Kaynak: Yaşar Üniversitesi. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.

Fotoğraf: İzmir.Art / İzmir Büyükşehir Belediyesi · Fotoğraf kaynağı

Haber no · GI-20261116-HAFIZA-01

#MaviKortijo #İzmirBüyükşehirBelediyesi