Başköy’de bir su kabağının çalgıya uzanan yolu
İrfan Alkur’un kabak kemane yapımı, malzemeyi yetiştirmekten gövdeyi hazırlamaya uzanan bir emek zinciri. Belediye kaydı ve 2024 tarihli bir tez, Tire Başköy’deki bu zanaatın aşamalarını görünür kılıyor.

Kabak kemanenin gövdesi olacak su kabağı, çalgı tezgaha gelmeden önce yetiştiriliyor ve kurutuluyor. Tire’nin Başköy mahallesindeki İrfan Alkur’un emeğine bu noktadan bakmak, çalgı yapımının yalnız ahşabı işlemekten ibaret olmadığını gösteriyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin Visit İzmir kaydı, Alkur’u Başköy’de kabak kemane yapımcılığıyla tanıtıyor; su kabağı, deri veya yürek zarı ve ahşabın bir araya geldiği yapıyı anlatıyor.
Bu üretimin ayrıntıları, Meltem Alkur’un Hacettepe Üniversitesi’nde hazırladığı 2024 tarihli yüksek lisans tezinde belgelenmiş. Araştırmacı aynı zamanda ustanın kızı. Aile anlatımları ve atölye kayıtları, bu tarihli araştırmanın bulgularını oluşturuyor.
Tezde anlatılan yöntemde Alkur, su kabağı tohumlarını baharda evinin çevresine ve incir arazilerine ekiyor. Meyvelerin toprağa değip çürümesini önlemek için bitkinin kollarını ceviz ağaçlarına yönlendiriyor. Sonbahar hasadının ardından kabakların işlenebilecek sertliğe ulaşması için yaklaşık bir yıl bekleniyor. Bu süre, bütün kemaneler için hesaplanmış sabit bir üretim takvimi değil; araştırmada kayda geçen kurutma aşaması.
Kurutulmuş kabağın biçimi, sonraki işin başlangıcını belirliyor. Tezin tarif ettiği süreçte sap tarafı kesiliyor, içindeki çekirdek ve lifler temizleniyor, ağız kısmı kasnaklarla destekleniyor. Ardından deri ya da büyükbaş hayvanın kalbini saran perikart zarı geriliyor. Sap ve klavye için farklı sertlikte ağaçların seçilmesi de çalgının elde tutulacak ve parmakların basacağı bölümlerini birbirinden ayırıyor. Böylece tarımsal bir malzeme, aşama aşama çalınabilir bir gövdeye dönüşüyor.
Alkur’un başlangıç hikayesi de aynı araştırmada kendi anlatımıyla yer alıyor. Babasından aldığı ölçü ve önerilerle, koyun otlattığı yıllarda elindeki çakıyla ilk kemanesini yapmaya girişmiş. Bu ayrıntı, öğrenmenin tek bir atölye dersinden değil, ailedeki müzik bilgisiyle eldeki malzemeleri birleştirmekten geçtiğini düşündürüyor.
Bilginin aktarımı yalnız üretim tekniğinde kalmamış. Tez, Alkur’un geçmişte çocuklara ücretsiz müzik dersleri verdiğini, bu kursların pandemi döneminde kesintiye uğradığını kaydediyor. Bu tarihli kayıt, bugün açık bir kursa çağrı anlamına gelmiyor.
Başköy’deki bu zanaatın hikayesi, bir kabağın ses verebilmesi için gereken farklı bilgileri yan yana getiriyor. Tohumu yetiştirmek, malzemeyi bekletmek, gövdeyi hazırlamak ve ahşabı işlemek aynı çalgıda buluşuyor. İrfan Alkur üzerine tutulan kayıtlar, bu emeği yalnız bitmiş bir kemaneyle değil, onu mümkün kılan aşamalarla görmemizi sağlıyor.
Diğer fotoğraflar
Kaynak: İzmir Büyükşehir Belediyesi / Visit İzmir; Meltem Alkur, Hacettepe Üniversitesi, 2024 tezi. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.
Görsel: İzmir Büyükşehir Belediyesi / Visit İzmir. · Fotoğraf kaynağı
Haber no · GI-20261114-EMEK-01

