Bergama’da yazıyı taşıyan derinin ardındaki ustalık

Bergama’da parşömeni anlatan bir fotoğrafta, ışığı arkasından geçiren geniş bir deri görülüyor. Yazının üzerine geleceği yüzey henüz boş. O yüzeye ulaşmak ise malzemeyi tanımayı, temizlemeyi, inceltmeyi ve doğru biçimde kurutmayı gerektiriyor. Parşömenin hikayesi, yazılmış bir metinden önce ustanın yaptığı işle başlıyor.
Bergama Belediyesi’nin kültürel miras kayıtlarında parşömen, karatabaklık geleneğiyle birlikte ele alınıyor. Bu ilişkiyi yerinde araştıran akademik bir çalışma da var. Meruyert Kaygusuz, Nuray Olcay Işık ve Fatoş Neslihan Arğun’un 2019’da yayımlanan makalesi, ustalarla görüşmelere, saha araştırmasına ve fotoğraflarla belgelemeye dayanıyor.
Araştırmada İsmail Araç’ın yanı sıra ondan mesleği öğrenen Demet Sağlam Tokbay ve Nesrin Ermiş’in çalışma yolları anlatılıyor. Bu kayıt, Bergama’daki parşömen bilgisinin yalnız eski bir malzemeyi tanımaktan ibaret olmadığını gösteriyor. Birinin bildiğini diğerine öğrettiği, deneyimin işin içinde aktarıldığı bir üretim ilişkisi bulunuyor.
Derinin parşömene dönüşmesinde temizleme ve gererek kurutma önemli aşamalar. Hamburg Üniversitesi’nin yazı yüzeylerine ilişkin teknik kaynağı da parşömeni tabaklanmış deriden ayırıyor. Kireçle işlem, temizleme ve gerilerek kurutma gibi aşamalar, yazı yüzeyini hazırlamanın temel parçaları arasında yer alıyor. Bu genel teknik bilgi, Bergama’daki ustalar üzerine yapılan yerel araştırmayla birlikte okunabiliyor.
Sonuçta ortaya çıkan yüzey, aynı ham maddenin başka kullanım biçimleriyle karıştırılmaması gereken bir işçiliğin ürünü. İşi yalnız derinin biçim değiştirmesi olarak görmek, ustanın malzemeye ilişkin kararlarını arka planda bırakır. Temizliğin, inceltmenin ve kurutmanın birbirini izlemesi, son yüzeyin hazırlanmasında her aşamanın ayrı bir yeri olduğunu düşündürüyor.
Usta ile çırak arasındaki bağ, bu nedenle yazı malzemesinin kendisi kadar önemli. Bir işlemin tarifini bilmekle onu malzemenin başında uygulamak arasında öğrenilecek bir mesafe var. Bergama örneğinde araştırmacıların görüşme ve yerinde belgelemeye başvurması da bu çalışma hayatını görünür kılıyor.
Burada anlatılan ustalık ilişkileri 2019 tarihli araştırmanın kaydı. O dönemin üretim bilgisinden hareketle Bergama’nın kültürel mirasına bakıyoruz. Parşömenin değeri, yalnız üzerine yazılanlarda aranmıyor. Boş bir yüzeyi yazıya hazırlayan eller, malzemeyle birlikte aktarılan bilgi ve bu bilginin öğrenilmesi için verilen emek de hikayenin içinde yer alıyor.
Kaynak: Bergama Belediyesi. Kaynak açıklaması ve belgeler esas alınarak hazırlanmıştır.
Fotoğraf: Bergama Belediyesi · arşiv · Fotoğraf kaynağı
Haber no · GI-20261109-WEB-02
